ÇAY BAHÇELERİNDE GENÇLEŞTİRME BUDAMASI VE GÜBRELEME

AY BAHÇELERİNDE GENÇLEŞTİRME BUDAMASI VE GÜBRELEME

Gençleştirme Budaması 

Gençleştirme budaması, çay bitkisinin ekonomik ömrünü uzatmak, yaşlanmış ve hastalıklı sürgünleri bitkiden uzaklaştırmak ve yeni sürgünler oluşturmak için bitkinin toprak seviyesinden 20-25 cm yükseklikten kesildiği budama türüdür.

Çayın bitkisinin ekonomik verimi birçok etkene bağlı olarak 25–50 yaş civarında düşmeye başlar; özellikle 50 yaş üstü çay ocaklarında gençleştirme budaması verim artırıcı etkin bir uygulama olarak uygulanır.

Gençleştirme Budaması ne zaman yapılır?
Ocak – Mart ayları arasında, aktif büyümenin olmadığı dönemde yapılır.
Karadeniz’de gençleştirme budaması için en ideal zaman don riskinin azaldığı dönem olan Şubat-Mart aylarıdır.    
Hangi ocaklara yapılır?
30–40 yaş üzeri, dipten zayıf sürgün veren, çalılaşmış veya hastalıklı çay ocakları.
Ocak formu bozulmuş, içi boşalmış bahçeler.
Ürün kalitesi ve miktarı azalmış çaylıklar.
Toprak–kök dengesi bozulmuş çay bahçeleri.Gençleştirme budaması nasıl yapılır?
Gençleştirme budaması genel olarak tek seferde derin kesim şeklinde yapılır. 

Kesim Yüksekliği

Gençleştirme budamasında kesim yüksekliği toprak seviyesinden 20–25 cm yükseklikten olmalıdır. 
Kesim yüksekliğinin ÇAYKUR tarafından toprak seviyesinden en fazla 19 cm yükseklikte olması istenilmektedir.
Hastalık ve zararlı görülmeyen çay dalları küçük parçacıklar şeklinde çay ocaklarının etrafına organik madde ihtiyacı için bırakılabilir. 
Hastalıklı ve zararlı görülen çay dalları bahçeden uzaklaştırılıp uygun şekilde imha edilir.

 
Çay dallarının su tutmayacak şekilde hafif meyilli olarak 45° açıyla kesilmesi uygundur.
Tüm dallar aynı yükseklikten bir tabla oluşturacak şekilde kesilir.
Gençleştirme budaması için uygun aletler kullanılır. 
Kullanılan budama aletlerinin uygun aralıklarla dezenfekte edilmesi tavsiye edilmektedir.

 
Kesilen yüzey düzgün olmalı, parçalı kırık bırakılmamalıdır.
Dipte çürük odun bırakılmamalıdır.

Gençleştirme budaması yapılan çay ocakları yenilenmiş olarak kabul edilir. Gençleştirme budaması; yaşlanmış çay ocaklarında bilimsel olarak kanıtlanmış en etkili yenileme yöntemidir. 
Gençleştirme budamasının faydaları
Ölü ve yaşlı dallar temizlenir.

 
Diri odun oranı artar.
Sürgün kalitesi ve aroma yükselir.

 
Ocak formu düzelir.
Kök–sürgün dengesi yeniden kurulur.
10–15 yıl ilave ekonomik ömür sağlar.

Uluslararası literatürlerde, çay bitkisinde gençleştirme budamasıyla aşağıdaki faydaların sağlanacağı ifade edilmiştir.
-Bitkinin fizyolojik ve metabolik dengesini yenilenir.
-Yaprak metabolitleri yeniden yapılandırılır.
 

-Verim kaybı uzun vadede geri kazanılır.
-Kalite bileşenlerinde geçici değişimlere yol açar.
-Toprak mikrobiyal döngüsünü iyileştirir.
-Gen düzeyinde hormonsal ve fizyolojik gençleşmeye katkı sağlar.

GENÇLEŞTİRME BUDAMASI SONRASI HASAT VE TABLA DÜZELTME İŞLEMLERİ

Derin budamadan sonra ilk 6 ay iklime ve sürgün kuvvetine göre çay bitkisi çok güçlü bir sürgün patlaması yapar. Bu dönemde kesinlikle hasat yapılmaz. Bitkinin yeniden kök-gövde dengesini kurması beklenir. Sürgünler odunlaşmadan yapılan hasat, bitkinin zayıflamasına yol açar. İlk sürgünlerin görevi yaprak üretimi değil, yeni taç oluşturmaktır.

Derin budama sonrası çay ocaklarında tabla kendiliğinden oluşmaz. Budama sonrası 6–12 ay arası çay ocaklarında elle şekillendirme yapılması tavsiye edilmektedir. Ocak üzerinde yatay, eşit, su tutmayan bir yüzey oluşturulur. Bu yüzey, ilerideki hasat yüksekliklerinin temelini teşkil eder. Tabla oluşturma çayın verim ve kalitesine önemli derecede etki eder.

Tabla Düzeltme Ne Zaman Yapılır?
 
-Sürgünler 25–35 cm uzunluğa ulaştığında, 
-Gövdeler odunlaşmaya başladığında,
-En erken budamadan 6 ay sonra, en geç 12. aya gelmeden önce yapılabilir.
Derin budamadan sonra ilk tabla genellikle 55–60 cm yükseklikten oluşturulur.

 
Daha sonra her yıl hafif toplama yükseltmeleri yapılır.

Gençleştirme budaması sonrası ilk hasat tarihi budamadan 10–14 ay sonra, bölgesel iklimlere göre değişmekle beraber Rize’de genellikle 1 yıl sonra yapılır.
İlk hasatta sadece uç alma işlemi yapılır, yoğun hasat yapılmaz. Bitki yan sürgün oluşturmaya teşvik edilir. Bu sayede daha geniş, sık dokulu, genç bir çay toplama tablası oluşturulur. Tabla tamamen oturmuş olur. Bu da 2. ve 3. yılda verim artışı sağlar. Gençleştirme budamasından sonra en yüksek verim bu yıllarda başlar. Tabla sık ve homojen olduğu için kalite de artar.

GENÇLEŞTİRME BUDAMASI YAPILAN ÇAY BAHÇELERİNDE GÜBRELEME 

Gençleştirme budaması yapıldıktan sonraki dönem çay bitkisinin kök–sürgün dengesini yeniden kurduğu, en yüksek besin ihtiyacının oluştuğu dönemdir.
Bu yüzden standart gübreleme programı yeterli olmaz. Yenileme dönemine özel bir gübreleme programı gerekir. Bu aşamada amaç yara iyileştirme ve kök faaliyetlerinin arttırılmasıdır. Bu dönemde bitki yüksek düzeyde azot alamaz çünkü sürgün yoktur. Öncelikli ihtiyaç kök bölgesinin toparlanması ve toprak mikrobiyal canlılığının arttırılmasıdır.
 
Bunun için toprak düzenleme amacıyla, budamadan 7–10 gün sonra her ocağa 2–3 kg iyi yanmış çiftlik gübresi (ahır gübresi) veya 1–1,5 kg kompost veya 0,5–1 kg solucan gübresi şeklinde organik madde ilavesi yapılması uygundur.
Derin budama sonrası toprak yüzeyinde stres oluşur; bu uygulamalar ile eklenen organik maddeler bitkideki stresi dengeler.
Bu dönemde hafif mineral gübre uygulaması ile yeni kök gelişimi desteklenir. Ancak yüksek azot kesinlikle verilmez.
Başlangıç gübresi olarak Fosfor ve Potasyum ağırlıklı gübreleme yapılır.
Ocak başına 3–5 g aktif Fosfor, 5–8 g Potasyum uygulanabilir.
Fosfor ve potasyum ağırlıklı gübreler kök ve odunlaşma gelişimini hızlandırır.

Sürgünler 25–30 cm’ye ulaşıp odunlaşma başladığı zaman her ocağa 12–15 g saf Azot veya 25–26 g 46’lık Üre veya 40–45 g 26 CAN veya 50 g 20-10-10 NPK gibi azot ağırlıklı gübrelerle uygulama yapılabilir.
Kimyasal gübre uygulaması gövde dibine değil bitkinin taç izdüşümüne verilir ve hafifçe toprağa karıştırılır.

Karadeniz topraklarında pH genellikle 4,5–5,5 aralığındadır. Ancak toprak pH’sının 4’ün altına düştüğü bahçelerde kireçleme yapılması tavsiye edilir. Dekara 150–200 kg kireç veya 80–100 kg kalsiyum sülfat uygulaması yapılır.

En Çok Yapılan Beş Gübreleme Hatası

-Budamayı takip eden ilk ay yüksek azot içerikli gübre vermek. Bu durumda çay ocakları aşırı boylanır fakat uygun bir çay toplama tablası oluşmaz.
-Gübreyi ocak dibine dökmek. Bitki kökleri taç izdüşümü etrafında olduğundan gübre boşa gider.
-Şiddetli yağmurun hemen öncesinde gübre vermek. Gübre yıkanarak bahçeden uzaklaşır. Yıkanan kimyasal gübreler çevre kirliliğine neden olur.
-Organik madde vermeden kimyasal gübreye başlamak. Toprak mikrobiyal dengesinin bozulmasına neden olur.
-Tabla oluşmadan verimi artırmaya çalışmak. Uzun boylu, değersiz, zayıf sürgünlerin oluşmasına neden olur.

Gübre Açılımı Nedir?

Bir gübrenin üzerinde yazan N-P-K değerleri o gübrede bulunan:
N = Azot (N)
P = Fosfor (P₂O₅)
K = Potasyum (K₂O)

Besin maddelerinin yüzde oranlarını gösterir.

1) 15-15-15 Gübre Açılımı 15-15-15 = %15 Azot (N) + %15 Fosfor (P₂O₅) + %15 Potasyum (K₂O)
Toplamda gübrenin %45’i saf besin elementidir, geri kalanı dolgu maddesi ve bağlayıcıdır.
Dengeli gübredir. Her element eşit orandadır. Çayda sürgün gelişimini, köklenmeyi ve yaprak kalitesini artırır. İlkbahar uygulamaları için idealdir.
2) 20-10-10 Gübre Açılımı
20-10-10 = %20 Azot + %10 Fosfor + %10 Potasyum içerir.
Toplam saf besin oranı: %40dır.
Azotu oranı yüksektir, daha yoğun sürgün ve yeşil aksam gelişimi sağlar.
Fosfor ve potasyum orta seviyededir. Daha çok yaprak odaklı bitkiler (çay, mısır, pancar) için uygundur.
ÇAYKUR ve akademik kaynaklara göre çay tarımında gençleştirme budaması sonrası uygun gübre olarak 15-15-15 N-P-K veya 16-8-24 N-P-K içerikli gübreler tavsiye edilmektedir.

Normal sürgün dönemlerinde ise azotu oranı daha yüksek olan 20-10-10 N-P-K içerikli kimyasal gübrelerin kullanılması önerilir.

Remzi SEKBAN
ÇAYKUR Camidağı Çay Fabrikası Müdürü