Rize’nin Unuttuğu Değer: Rize Mandalinası Artık Dünya Piyasasında, Ama İsimsiz

Ancak bu başarı hikâyesinin içinde Rize’nin adı neredeyse hiç geçmiyor. Yıllar önce Rize’den götürülen mandalina fidanlarıyla başlayan üretim, zamanla Ege’de kök salarken, ürünün asıl kimliği ise sessizce unutuldu.

Rize mandalinası, 20. yüzyılın ortalarına kadar özellikle sahil kesimlerinde yaygın olarak yetiştiriliyor, bölge halkı için önemli bir gelir kaynağı oluşturuyordu. Ancak çay tarımının hızla yaygınlaşmasıyla birlikte narenciye bahçeleri birer birer çay tarlasına dönüştü. Bu dönüşüm, Rize mandalinasının da kaderini belirledi. Üretim azaldı, bahçeler yok oldu, bilgi kuşaktan kuşağa aktarılmadı.

Fidanlar Gitti, İsim Orada Kaldı

Rize’de terk edilen mandalina üretimi, başka bir coğrafyada hayat buldu. Rize’den götürülen mandalina fidanları, İzmir’in Gümüldür bölgesinde iklim ve pazar koşullarının da etkisiyle hızla yayıldı. Bugün Gümüldür mandalinası adıyla bilinen ve ihracat pazarlarında yer bulan ürünün genetik kökeninin Rize mandalinasına dayandığı, bölgeyi bilen üreticiler tarafından dile getiriliyor.

Ancak dünya piyasasına çıkan bu mandalinada “Rize” adı yok. Marka değeri, coğrafi kimlik ve tarihsel köken, üretimin yapıldığı yeni bölgeyle özdeşleşmiş durumda. Daha da çarpıcı olan ise, Rize’de bugün birçok kişinin “Rize mandalinası” diye bir ürünün varlığını dahi hatırlamıyor oluşu.

Sessiz Kayıp: Ne Sahiplenen Var, Ne Sorgulayan

Bu durumun en dikkat çekici yönlerinden biri de, Rize kamuoyunda konunun yeterince gündem olmaması. Ne yerel yönetimlerden, ne sivil toplum kuruluşlarından ne de üretici birliklerinden güçlü bir sahiplenme görülüyor. Oysa bugün Gümüldür mandalinası olarak bilinen ürün, yıllar önce Rize’nin tarımsal mirasının bir parçasıydı.

Uzmanlara göre, coğrafi işaret tescili, yerel üretim teşvikleri ve sembolik de olsa yeniden üretim denemeleriyle Rize mandalinasının adı ve değeri yeniden gündeme taşınabilirdi. Ancak bu yönde bugüne kadar ciddi bir adım atılmış değil.

Bir Tarım Ürününden Fazlası

Rize mandalinasının kaybı, sadece bir tarım ürününün yok oluşu değil; aynı zamanda yerel hafızanın, tarımsal çeşitliliğin ve kültürel mirasın da silinmesi anlamına geliyor. Çay tarımıyla tek ürünlü bir yapıya dönüşen Rize’de, geçmişte var olan alternatif tarım ürünlerinin hatırlanmaması, geleceğe dair tarım politikalarını da sınırlıyor.

Bugün Gümüldür mandalinası adıyla anılan ürün, yıllar boyunca “Rize mandalinası” olarak anılmaya devam ederken, gerçek kimliğinin yeniden hatırlanıp hatırlanmayacağı ise belirsizliğini koruyor.

Soru Hâlâ Ortada

Rize mandalinası, gerçek adına ve hak ettiği değere yeniden kavuşabilecek mi?
Bu konuda Rizelilerden, yerel yöneticilerden ve tarım paydaşlarından bir çaba gelecek mi?

Şimdilik bu sorular yanıtsız. Ancak her geçen yıl, Rize mandalinasının adı hafızalardan biraz daha siliniyor.