Bir Kelimenin Gölgesinde: Bediüzzaman ve “Yazdırıldı” İfadesi

Bediüzzaman Said Nursî’nin eserlerinde kullandığı “yazdırıldı” sözü de böyle tartışılan ifadelerden biridir. Kimi okuyucular bu sözden hareketle Risale-i Nur’a vahiy mertebesi verildiğini ileri sürerken, kimileri onu yalnızca bir tevazu ifadesi sayar. Sağlıklı bir değerlendirme için Bediüzzaman’ın bu konudaki kendi açıklamalarını, eserlerinde çizdiği sınırları ve metinlerde ortaya koyduğu delilleri birlikte ele almak gerekir.

Mahkeme savunmalarında kendi açıklaması

Bu tartışma Bediüzzaman’ın vefatından sonra başlamadı. Hayattayken kullandığı bazı ifadeler yorumlandı; eserlerinde kullandığı kelimelerine yüklenen mânalara mahkeme müdafaalarında doğrudan cevap verdi.

Denizli yargılamasında bilirkişi raporundaki bir değerlendirme, Bediüzzaman’ın kendisine özel bir mânevî makam ve keramet nispet ettiği izlenimini doğuruyordu. Bediüzzaman bu yoruma “Yanlış mâna vermek” başlığı altında karşı çıktı:

“Hâşâ bin defa hâşâ. Benim haddim değil ki o kerametleri benliğime mal edeyim.”

Söz konusu kerametleri kendi şahsına mal etmediğini, bunları iman ve Kur’ân hizmetine yönelik bir ikram olarak gördüğünü açıkladı. Yazma tecrübesini anlatırken de bazı hakikatlerin kendi iradesi dışında, alışılmış fikrî çabasını aşan bir biçimde hatırına geldiğini söyledi. Bu açıklama, onun tecrübesini nasıl anladığını gösterir; eserdeki her düşüncenin doğruluğu hakkındaki değerlendirmeyi ise tek başına sonuçlandırmaz.

1952’deki Gençlik Rehberi davasında da “kalbe ihtar edildi” gibi ifadeler üzerinden benzer bir yorum gündeme geldi. Bilirkişi heyeti, müellifin vahiy gelmiş gibi yazdığı değerlendirmesinde bulunmuştu. Bediüzzaman maksadını şöyle açıkladı:

“Benim de bunu söylemekten maksadım bu ki: ‘Benim hünerim, benim zekâm değil; sünûhat kabilindendir’ demektir.”

Sünûhat, insanın kalbine veya zihnine doğan mânaları anlatır. Bediüzzaman burada kendi zekâsını öne çıkarmak istemediğini, bazı mânaların kendisine geliş biçimini ifade ettiğini söylüyordu. Bu nedenle bilirkişi heyetinin yorumuyla onun kendi açıklamasını birbirinden ayırmak gerekir.

“Vahiy değil ve olamaz”

Bediüzzaman’ın Risale-i Nur hakkında koyduğu sınır açıktır:

“Vahiy değil ve olamaz. Hem umumiyetle dahi ilhâm değil, belki ekseriyetle Kur’ân’ın feyziyle ve medediyle kalbe gelen sünûhât ve istihrâcât-ı Kur’âniyedir.”

Bu sözle Risale-i Nur’u peygamberlere gelen vahiyden ayırır; külliyatın tamamını doğrudan ilham diye nitelemeyi de uygun bulmaz. Eserlerin ortaya çıkışını çoğunlukla Kur’ân’ın feyzi ve medediyle kalbe gelen sünûhatla, yani mânaların doğuşuyla ve Kur’ân’dan mâna çıkarma faaliyeti olan istihrâcla açıklar.

İslâm düşünce literatüründe peygamberlik vahyi dışında kalan bildirim biçimleri de ele alınmıştır. Kur’ân’da arıya, Hz. Mûsâ’nın annesine ve havârîlere yönelik bildirimler için “vahiy” kelimesi kullanılır. Hz. Meryem’e ise meleğin hitabı anlatılır. Hadislerde, peygamber olmadıkları hâlde kalplerine doğru düşünceler ilham edildiği bildirilen “muhaddes” kişilerden söz edilir; Hz. Ömer bu kimselere örnek gösterilir.

Klasik tefsirlerde bu örnekler peygamberlik vahyiyle aynı düzeyde görülmez. Hz. Mûsâ’nın annesine yönelik bildirim, bazı müfessirlerce nübüvvet vahyi değil ilham olarak açıklanır. Bu örnekler, “vahiy” kelimesinin her yerde peygamberlik anlamına gelmediğini gösterir. Ancak başka tecrüblerin varlığı, Bediüzzaman’ın kendi tecrübesini kendiliğinden doğrulamaz; onun kullandığı kavramları daha geniş bir İslâm düşüncesi içinde anlamaya yardımcı olur.

Tecrübe, ölçü ve yanılma ihtimali

Kalbe doğan bir düşüncenin doğru olması, yalnızca bu tecrübenin yaşanmış olmasına bağlanamaz. Bediüzzaman da mânevî hâl, keşif ve müşâhedelerin ölçüsünü açıkça belirtir:

“Demek bütün ahvâl ve keşfiyâtın ve ezvâk ve müşâhedâtın mîzânı, Kitap ve Sünnet’tir.”

Ayrıca şahsının yanılmaz kabul edilmesine karşı çıkar:

“Azîz kardeşlerim! Üstâdınız lâyuhtî değil. Onu hatâsız zannetmek hatâdır.”

“Lâyuhtî”, hata etmez demektir. Bediüzzaman bu sıfatı kendisi için kabul etmez; hata gördüklerinde talebelerinden söylemelerini ister. Cevaplarının aslını sünûhatla ilişkilendirirken, ayrıntıları açıklarken kendi fikrinin karışabileceğini ve yanlış edebileceğini de belirtir:

“Hem yanlış var ise, tashîh edersiniz. Çünki, cevâbların aslı sünûhât olmakla beraber tafsîlâtında fikrim karışarak yanlış edebilir.”

Burada birbirinden ayrılması gereken iki konu vardır: Bir mânanın müellifin kalbine nasıl doğduğu ve o mânanın yazıya geçirilirken nasıl açıklandığı. Bediüzzaman’ın kendi ifadesi, ikinci aşamada yanılma ihtimalini kabul ettiğini gösterir.

Okurun değerlendirme payı

Bir düşüncenin müellife nasıl geldiğini bilmek, o düşüncenin doğruluğunu kanıtlamaya yetmez. Okur, metindeki iddiaların hangi gerekçelere dayandığını da görmek ister. Risale-i Nur’da yeniden diriliş, kâinattaki düzen ve baharda görülen canlanma gibi konular üzerinden delillendirme örnekleri bulunur. Bu delillerin ikna gücü, müellifin telif tecrübesinden ayrı olarak incelenebilir.

Cifr, ebced, tevafuk ve işaret-i gaybiye yorumlarında da her iddiayı kendi yöntemiyle değerlendirmek gerekir. Sayım kuralları sonuç görülmeden önce mi belirlenmiştir? Aynı kurallar bütün örneklere uygulanmış mıdır? Uymayan sonuçlar da hesaba katılmış mıdır? Farklı sayım yolları farklı sonuçlar veriyorsa tercih hangi ölçüye göre yapılmıştır?

Bu sorular cifr ve ebced yorumlarını baştan geçersiz saymak için değil, yorumların ne ölçüde denetlenebilir olduğunu anlamak içindir. Bir yorumun tartışmalı bulunması, eserdeki aklî delilleri kendiliğinden geçersiz kılmaz; bir delilin güçlü olması da her cifr yorumunu doğrulamaz. Her iddia, dayanağı ve yöntemi üzerinden ele alınmalıdır.

Sonuç Yerine: Mihenge Vurmak

Bediüzzaman okuyucuya kendi sözlerini de sırf kendisine ait diye kabul etmemesini söyler:

“Hatta benim sözümü de, ben söylediğim için hüsn-ü zan edip tamamını kabûl etmeyiniz.”

Ardından çağrısını açıkça dile getirir:

“Mihenge vurunuz.”

“Yazdırıldı” sözü, Bediüzzaman’ın telif tecrübesine dair açıklamalarından biridir. Bu açıklama, onun “Vahiy değil ve olamaz” sözüyle, sünûhat tarifleriyle ve ayrıntılarda yanılabileceğini kabul etmesiyle birlikte okunmalıdır. Bediüzzaman, bütün ahvâl, keşfiyât, ezvâk ve müşâhedâtın mîzânını Kitap ve Sünnet olarak gösterir; kendi sözlerinin de sorgusuz kabul edilmesini istemez.

Bu çağrı okuyucuya da sorumluluk verir: metindeki düşünceleri ve delilleri akıl, ilim, mantık ve vicdanla inceleyip tartışmak. Böylece telif tecrübesine dair beyan, eserdeki her iddianın doğruluğu yerine konulmaz; her iddia kendi dayanağı ve delili üzerinden değerlendirilir.

Sevgi ve selamlarımla..